1953 թվականի օգոստոսի 19-ը շրջադարձային եղավ ոչ միայն Իրանի, այլև ողջ Մերձավոր Արևելքի համար։ Այդ օրը ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի հատուկ ծառայությունները իրականացրին
«Այաքս» գործողությունը՝ տապալելով ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված վարչապետ Մոհամմադ Մոսադեղին։
🔍 Տասնամյակներ շարունակ Իրանի նավթը գտնվում էր բրիտանական վերահսկողության տակ (Անգլո-իրանական նավթային ընկերություն)։ Իրանը ստանում էր չնչին եկամուտներ, մինչդեռ Բրիտանիան տնօրինում էր երկրի գլխավոր հարստությունը։
1951-ին Մոսադեղը, հենվելով ժողովրդական լայն աջակցության վրա,
ազգայնացրեց նավթային արդյունաբերությունը։ Լոնդոնը պատասխանեց տնտեսական շրջափակմամբ և դիմեց Վաշինգտոնի օգնությանը՝ Մոսադեղին «կոմունիստական վտանգ» ներկայացնելով։
⚙️ ԿՀՎ-ն (CIA) գործի դրեց հսկայական ռեսուրսներ (մոտ 19 մլն դոլար)։ Մամուլում սկսեցին Մոսադեղի դեմ ուղղված կեղծ հոդվածների տարածում։ Կաշառքի միջոցով հավաքագրվեցին քաղաքական գործիչներ, զինվորականներ և հոգևորականներ։ Կազմակերպվեցին ցույցեր, որտեղ սադրիչները հանդես էին գալիս թե՛ Շահի, թե՛ կոմունիստների անունից՝ երկրում քաոս ստեղծելու համար։
📉 Օգոստոսի 19-ին, զինվորականների օգնությամբ, Մոսադեղի տունը գրոհվեց։ Նա ձերբակալվեց, իսկ Շահ Մոհամմադ Ռեզա Փահլավին, որը փախել էր երկրից, հաղթանակած վերադարձավ։
Հետևանքները եղան կործանարար.Շահը հաստատեց բացարձակ իշխանություն, ստեղծվեց դաժան ՍԱՎԱԿ հատուկ ծառայությունը։ Իրանական նավթի վերահսկողությունը բաժանվեց արևմտյան ընկերությունների միջև (BP, Gulf Oil, Shell և այլն)։
Այս հեղաշրջումը Իրանում սերմանեց խորը հակաամերիկյան տրամադրություններ, ինչը տասնամյակներ անց հանգեցրեց Իսլամական հեղափոխությանը։
📂 Միայն 2013-ին ԱՄՆ-ն պաշտոնապես ճանաչեց իր դերը հեղաշրջման մեջ՝ հրապարակելով գաղտնազերծված փաստաթղթերը։ 2023-ին ԿՀՎ-ն առաջին անգամ բացահայտ ընդունեց, որ գործողությունը «ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության ակտ էր»։
Մերձավոր Արեւելքը հաստատ այլ կլիներ, եթե Արեւմուտքը 1953 թ․չմիջամտեց Իրանի ներքին գործերին։
Մաքուր Պատմություն📖