ՀԱՅ-ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
• Քչերն են հիշում, որ «Путин сказал армянам давать проход» գեղջկական երգը, որ 11 տարի առաջ Ստավրոպոլից «ցնցեց համացանցը», ունի պատմական հիմք։
• Այն վերաբերում է 2003 թ․ հոկտեմբերի 6-ին Մոսկվայում կայացած Համաշխարհային հայկական կոնգրեսի հիմնադիր համագումարի ժամանակ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի արտասանած, իսկ ավելի ճիշտ՝ մեջբերած խոսքերին։ Միջոցառման վերջում Վ․ Պուտինը ցանկանում է մի բան ավելացնել և կարդում է Պետրոս Մեծի՝ 1711 թ․ մարտի 2-ի թվակիր հրամանից մի հատված՝ «… Армянъ какъ возможно приласкать и облегчить въ чемъ пристойно, дабы тѣмъ подать охоту для большаго ихъ пріѣзда» («… հայերին, ըստ կարելւոյն, սիրաշահել եւ, ըստ հարկին, հոգսաթափ անել, դրանով շահագրգռել, որ աւելի շատ գան»)։ Վերջում Վ․ Պուտինը հաղթական կեցվածքով իր կողմից փաստում է, թե «ասված է, արված է»։
• Խնդիրն այն է, որ Վ․ Պուտինի մեջբերման համատեքստը լրիվ այլ իմաստային տպավորություն է ստեղծում, քան ուներ Պետրոս Մեծի բնագիրը։ Հրամանն ամբողջությամբ կարդալու դեպքում սկզբում կտեսնենք այս տողը՝ «Персидскій торгъ умножить…» (Полное собранiе законовъ Россiйской Имперiи, съ 1649 года, т. IV, 1700-1712, 1830, стр. 662-663)։ Սկզբնաղբյուրի և առհասարակ դարաշրջանի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հրամանը հենց ռուս-իրանական առևտրին զարկ տալու մասին էր, իսկ հայերի հատվածը վերաբերում էր Նոր Ջուղայի (Սպահանի) հայ առևտրականներին շահագրգռելուն, որ իրանական մետաքսը Հալեպ-Զմյուռնիա օսմանյան ճանապարհի փոխարեն Աստրախան-Մոսկվա ճանապարհով արտահանեին դեպի Եվրոպա։
• Վ․ Պուտինի ընտրողական ընթերցմամբ տպավորություն է ստեղծվում, թե Պետրոս Մեծը նկատի ուներ հայ խոպանչիների բազմահոծ զանգվածներ Ռուսաստան բերելուն․ մի բան, որ տեղի էր ունենում Վ․ Պուտինի օրոք։ Պետրոսի ժամանակ նման գաղթաշարժեր Շիրվանից և Արցախից հետագայում եղան, բայց ոչ 1711 թ․-ին, այլ 1724 թ․-ից հետո, երբ Ռուսաստանի կասպիական արշավանքը մնաց կիսկատար, Օսմանյան կայսրության հետ կնքվեց Անդրկովկասի բաժանման համաձայնություն, իսկ Արցախի հայկական սղնախները, միայնակ մնալով թշնամիների դեմ, դատապարտվեցին վաղ թե ուշ թևակոխելու հոգեվարքի ճամփան։
• Ինչևէ, անցածն անցած է։ Այսօր նույնանման հոգեվարք են թևակոխել հայ-ռուսական հարաբերությունները։ Եվ խորհելով դրա պատճառների մասին, որի հետ ուղղակիորեն կապված է նաև 2018 թ․-ից սկսված Հայաստանի անկումը՝ կարծում եմ, որ խնդիրը հայ և ռուս էլիտաների մտածողության մեջ էր։ Ռուսական էլիտաները չկարողացան ձերբազատվել կայսերապետական հակումներից, իսկ հայկական էլիտաները՝ պերիֆերիայի բարդույթից։
• Ապագա հայ-ռուսական միջպետական և ժողովրդային հարաբերությունները պետք է կառուցվեն նորովի և ավելի զորավոր՝ հիմնված անցյալի սխալներից քաղված դասերի վրա։
#ՀավերժականՀայաստան
#ՀաջորդտարիՇուշիում
քաղաքագետ Էդգար Էլբակյան
@elbakyan_edgar
• Քչերն են հիշում, որ «Путин сказал армянам давать проход» գեղջկական երգը, որ 11 տարի առաջ Ստավրոպոլից «ցնցեց համացանցը», ունի պատմական հիմք։
• Այն վերաբերում է 2003 թ․ հոկտեմբերի 6-ին Մոսկվայում կայացած Համաշխարհային հայկական կոնգրեսի հիմնադիր համագումարի ժամանակ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի արտասանած, իսկ ավելի ճիշտ՝ մեջբերած խոսքերին։ Միջոցառման վերջում Վ․ Պուտինը ցանկանում է մի բան ավելացնել և կարդում է Պետրոս Մեծի՝ 1711 թ․ մարտի 2-ի թվակիր հրամանից մի հատված՝ «… Армянъ какъ возможно приласкать и облегчить въ чемъ пристойно, дабы тѣмъ подать охоту для большаго ихъ пріѣзда» («… հայերին, ըստ կարելւոյն, սիրաշահել եւ, ըստ հարկին, հոգսաթափ անել, դրանով շահագրգռել, որ աւելի շատ գան»)։ Վերջում Վ․ Պուտինը հաղթական կեցվածքով իր կողմից փաստում է, թե «ասված է, արված է»։
• Խնդիրն այն է, որ Վ․ Պուտինի մեջբերման համատեքստը լրիվ այլ իմաստային տպավորություն է ստեղծում, քան ուներ Պետրոս Մեծի բնագիրը։ Հրամանն ամբողջությամբ կարդալու դեպքում սկզբում կտեսնենք այս տողը՝ «Персидскій торгъ умножить…» (Полное собранiе законовъ Россiйской Имперiи, съ 1649 года, т. IV, 1700-1712, 1830, стр. 662-663)։ Սկզբնաղբյուրի և առհասարակ դարաշրջանի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հրամանը հենց ռուս-իրանական առևտրին զարկ տալու մասին էր, իսկ հայերի հատվածը վերաբերում էր Նոր Ջուղայի (Սպահանի) հայ առևտրականներին շահագրգռելուն, որ իրանական մետաքսը Հալեպ-Զմյուռնիա օսմանյան ճանապարհի փոխարեն Աստրախան-Մոսկվա ճանապարհով արտահանեին դեպի Եվրոպա։
• Վ․ Պուտինի ընտրողական ընթերցմամբ տպավորություն է ստեղծվում, թե Պետրոս Մեծը նկատի ուներ հայ խոպանչիների բազմահոծ զանգվածներ Ռուսաստան բերելուն․ մի բան, որ տեղի էր ունենում Վ․ Պուտինի օրոք։ Պետրոսի ժամանակ նման գաղթաշարժեր Շիրվանից և Արցախից հետագայում եղան, բայց ոչ 1711 թ․-ին, այլ 1724 թ․-ից հետո, երբ Ռուսաստանի կասպիական արշավանքը մնաց կիսկատար, Օսմանյան կայսրության հետ կնքվեց Անդրկովկասի բաժանման համաձայնություն, իսկ Արցախի հայկական սղնախները, միայնակ մնալով թշնամիների դեմ, դատապարտվեցին վաղ թե ուշ թևակոխելու հոգեվարքի ճամփան։
• Ինչևէ, անցածն անցած է։ Այսօր նույնանման հոգեվարք են թևակոխել հայ-ռուսական հարաբերությունները։ Եվ խորհելով դրա պատճառների մասին, որի հետ ուղղակիորեն կապված է նաև 2018 թ․-ից սկսված Հայաստանի անկումը՝ կարծում եմ, որ խնդիրը հայ և ռուս էլիտաների մտածողության մեջ էր։ Ռուսական էլիտաները չկարողացան ձերբազատվել կայսերապետական հակումներից, իսկ հայկական էլիտաները՝ պերիֆերիայի բարդույթից։
• Ապագա հայ-ռուսական միջպետական և ժողովրդային հարաբերությունները պետք է կառուցվեն նորովի և ավելի զորավոր՝ հիմնված անցյալի սխալներից քաղված դասերի վրա։
#ՀավերժականՀայաստան
#ՀաջորդտարիՇուշիում
քաղաքագետ Էդգար Էլբակյան
@elbakyan_edgar
Թողնել պատասխան