ՀԱՅ-ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ• Քչերն են հիշում, որ «Путин сказал армянам давать проход» գեղջկական երգը, որ 11 տարի առաջ Ստավրոպոլից «ցնցեց համացանցը», ունի պատմական հիմք։
• Այն վերաբերում է 2003 թ․ հոկտեմբերի 6-ին Մոսկվայում կայացած Համաշխարհային հայկական կոնգրեսի հիմնադիր համագումարի ժամանակ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի արտասանած, իսկ ավելի ճիշտ՝ մեջբերած խոսքերին։ Միջոցառման վերջում Վ․ Պուտինը ցանկանում է մի բան ավելացնել և կարդում է Պետրոս Մեծի՝ 1711 թ․ մարտի 2-ի թվակիր հրամանից մի հատված՝ «
… Армянъ какъ возможно приласкать и облегчить въ чемъ пристойно, дабы тѣмъ подать охоту для большаго ихъ пріѣзда» (
«… հայերին, ըստ կարելւոյն, սիրաշահել եւ, ըստ հարկին, հոգսաթափ անել, դրանով շահագրգռել, որ աւելի շատ գան»)։ Վերջում Վ․ Պուտինը հաղթական կեցվածքով իր կողմից փաստում է, թե «ասված է, արված է»։
• Խնդիրն այն է, որ Վ․ Պուտինի մեջբերման համատեքստը լրիվ այլ իմաստային տպավորություն է ստեղծում, քան ուներ Պետրոս Մեծի բնագիրը։ Հրամանն ամբողջությամբ կարդալու դեպքում սկզբում կտեսնենք այս տողը՝ «
Персидскій торгъ умножить…» (
Полное собранiе законовъ Россiйской Имперiи, съ 1649 года, т. IV, 1700-1712, 1830, стр. 662-663)։ Սկզբնաղբյուրի և առհասարակ դարաշրջանի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հրամանը հենց ռուս-իրանական առևտրին զարկ տալու մասին էր, իսկ հայերի հատվածը վերաբերում էր Նոր Ջուղայի (Սպահանի) հայ առևտրականներին շահագրգռելուն, որ իրանական մետաքսը Հալեպ-Զմյուռնիա օսմանյան ճանապարհի փոխարեն Աստրախան-Մոսկվա ճանապարհով արտահանեին դեպի Եվրոպա։
• Վ․ Պուտինի ընտրողական ընթերցմամբ տպավորություն է ստեղծվում, թե Պետրոս Մեծը նկատի ուներ հայ խոպանչիների բազմահոծ զանգվածներ Ռուսաստան բերելուն․ մի բան, որ տեղի էր ունենում Վ․ Պուտինի օրոք։ Պետրոսի ժամանակ նման գաղթաշարժեր Շիրվանից և Արցախից հետագայում եղան, բայց ոչ 1711 թ․-ին, այլ 1724 թ․-ից հետո, երբ Ռուսաստանի կասպիական արշավանքը մնաց կիսկատար, Օսմանյան կայսրության հետ կնքվեց Անդրկովկասի բաժանման համաձայնություն, իսկ Արցախի հայկական սղնախները, միայնակ մնալով թշնամիների դեմ, դատապարտվեցին վաղ թե ուշ թևակոխելու հոգեվարքի ճամփան։
• Ինչևէ, անցածն անցած է։ Այսօր նույնանման հոգեվարք են թևակոխել հայ-ռուսական հարաբերությունները։ Եվ խորհելով դրա պատճառների մասին, որի հետ ուղղակիորեն կապված է նաև 2018 թ․-ից սկսված Հայաստանի անկումը՝ կարծում եմ, որ խնդիրը հայ և ռուս էլիտաների մտածողության մեջ էր։ Ռուսական էլիտաները չկարողացան ձերբազատվել կայսերապետական հակումներից, իսկ հայկական էլիտաները՝ պերիֆերիայի բարդույթից։
• Ապագա հայ-ռուսական միջպետական և ժողովրդային հարաբերությունները պետք է կառուցվեն նորովի և ավելի զորավոր՝ հիմնված անցյալի սխալներից քաղված դասերի վրա։
#ՀավերժականՀայաստան #ՀաջորդտարիՇուշիում քաղաքագետ Էդգար Էլբակյան@elbakyan_edgar