ԱՐՑԱԽԻ ՏԱՐԱԾՔՆ ԱՆԲԱԺԱՆԵԼԻ Է
Վերջերս մեր Հայկական համալսարանում դասախոսության ժամանակ ունկնդիրներից մեկը հարց տվեց, թե ինչպես կընթանար պատմությունը, եթե 1993 թ․ ամռանը, տեղի տալով Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ճնշումներին, մենք հանձնեինք Քարվաճառը։ Կարճ պատասխանեցի, որ 1993 թ․-ից սկսած՝ որևէ մի պայմանով, որևէ մի դասավորությամբ, որևէ մի շրջանի հանձնման հետևանքները մոդելավորելու համար պետք է հայացք գցել այսօրվա քարտեզին, այսինքն՝ ի վերջո հանձնումը հանգեցնելու էր այսօրվա վիճակին։
Ցավոք, Հայաստանը ժամանակավորապես անկում է ապրել ոչ թե ոչմիթիզական կամ հայդատական լինելու պատճառով, այլ ընդհակառակը՝ այդպիսին չլինելու պատճառով։ Ձեր խոնարհ ծառան իր մասնագիտական գործունեության առաջին իսկ օրերից փորձել է ջանք թափել այս մտայնության տարածման համար։ Ներկայացնում եմ հատված «Հայաստանի Հանրապետություն» պաշտոնաթերթի (16 մայիս 2014, թիվ 86 (5895), էջ 3) էջերում 20 տարեկան հասակումս գրած «Արցախի տարածքն անբաժանելի է» հոդվածից, որտեղ հիմնավորում եմ «7 շրջանների» հանձնման անթույլատրելիությունը․
«Նախքան Արցախյան ազատամարտը այդ տարածքները հիմնականում ադրբեջանաբնակ եւ քրդաբնակ էին. միջնադարից սկսած՝ պարսից շահերի եւ թաթար խաների հետեւողական քաղաքականության պատճառով՝ դրանք աստիճանաբար հայաթափվել են, ինչի նպատակը Արցախն ու Սյունիքը միմյանցից անջատելն էր։ Ի հետեւանս այս գործընթացի՝ դաշտային եւ մերձգետաբերանային հատվածները բռնվում էին օտար տարրերի կողմից, իսկ հայերիս բաժին էին մնում լեռնային շրջանները։
Քաղաքական աշխարհագրության տեսանկյունից, սակայն, նշված ամբողջ տարածքը կազմում է մեկ տնտեսա-երկրաքաղաքական ամբողջություն եւ վարչաքաղաքական առումով անջատ գոյություն ունենալ չի կարող։ Սա հասկանում են նաեւ ադրբեջանցիները։ 1919թ. Ղարաբաղի՝ Բաքվից նշանակված նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովն այս մասին գրել է. «Ղարաբաղի դաշտավայրից պոկված լեռնամասի ազգաբնակչությունը սովից կկոտորվի, դաշտավայրի բնակչությունն էլ առանց լեռների կկործանվի թե՛ տնտեսապես (անասնաբուծություն) եւ թե՛ ֆիզիկապես (մալարիա)։ …Ընդունենք իբրեւ անժխտելի ճշմարտություն, որ Ղարաբաղը տնտեսապես եւ քաղաքականապես անբաժան է»։ Այստեղից էլ նահանգապետը բխեցնում էր, որ այդ ամբողջությունը պետք է պատկանի Ադրբեջանին, քանի որ Ղարաբաղը նաեւ դուռ է դեպի Զանգեզուր եւ Նախիջեւան։
Այս առումով ամենեւին պատահական չէ, որ Սյունիքի եւ առհասարակ՝ ամբողջ ՀՀ տարածքի հանդեպ նկրտումները Ադրբեջանում ցայսօր շարունակություն ունեն, այդ թվում՝ երկրի նախագահի մակարդակով։ Իսկ դառնալով Ղարաբաղի տարածքի միասնականությանը՝ պետք է նշենք, որ 1921թ., երբ Կովկասյան բյուրոյի պլենումը որոշում ընդունեց երկրամասը «թողնելու» Ադրբեջանի կազմում, հիմնավորումը նույնպես տարածքի ամբողջականությունն էր ու տնտեսական կապը Բաքվի հետ։ Անշուշտ, այս պարագան չի կարող զանց առնվել բանակցությունների ժամանակ»։
#ՀավերժականՀայաստան
#ՀաջորդտարիՇուշիում
քաղաքագետ Էդգար Էլբակյան
@elbakyan_edgar
Վերջերս մեր Հայկական համալսարանում դասախոսության ժամանակ ունկնդիրներից մեկը հարց տվեց, թե ինչպես կընթանար պատմությունը, եթե 1993 թ․ ամռանը, տեղի տալով Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ճնշումներին, մենք հանձնեինք Քարվաճառը։ Կարճ պատասխանեցի, որ 1993 թ․-ից սկսած՝ որևէ մի պայմանով, որևէ մի դասավորությամբ, որևէ մի շրջանի հանձնման հետևանքները մոդելավորելու համար պետք է հայացք գցել այսօրվա քարտեզին, այսինքն՝ ի վերջո հանձնումը հանգեցնելու էր այսօրվա վիճակին։
Ցավոք, Հայաստանը ժամանակավորապես անկում է ապրել ոչ թե ոչմիթիզական կամ հայդատական լինելու պատճառով, այլ ընդհակառակը՝ այդպիսին չլինելու պատճառով։ Ձեր խոնարհ ծառան իր մասնագիտական գործունեության առաջին իսկ օրերից փորձել է ջանք թափել այս մտայնության տարածման համար։ Ներկայացնում եմ հատված «Հայաստանի Հանրապետություն» պաշտոնաթերթի (16 մայիս 2014, թիվ 86 (5895), էջ 3) էջերում 20 տարեկան հասակումս գրած «Արցախի տարածքն անբաժանելի է» հոդվածից, որտեղ հիմնավորում եմ «7 շրջանների» հանձնման անթույլատրելիությունը․
«Նախքան Արցախյան ազատամարտը այդ տարածքները հիմնականում ադրբեջանաբնակ եւ քրդաբնակ էին. միջնադարից սկսած՝ պարսից շահերի եւ թաթար խաների հետեւողական քաղաքականության պատճառով՝ դրանք աստիճանաբար հայաթափվել են, ինչի նպատակը Արցախն ու Սյունիքը միմյանցից անջատելն էր։ Ի հետեւանս այս գործընթացի՝ դաշտային եւ մերձգետաբերանային հատվածները բռնվում էին օտար տարրերի կողմից, իսկ հայերիս բաժին էին մնում լեռնային շրջանները։
Քաղաքական աշխարհագրության տեսանկյունից, սակայն, նշված ամբողջ տարածքը կազմում է մեկ տնտեսա-երկրաքաղաքական ամբողջություն եւ վարչաքաղաքական առումով անջատ գոյություն ունենալ չի կարող։ Սա հասկանում են նաեւ ադրբեջանցիները։ 1919թ. Ղարաբաղի՝ Բաքվից նշանակված նահանգապետ Խոսրով բեկ Սուլթանովն այս մասին գրել է. «Ղարաբաղի դաշտավայրից պոկված լեռնամասի ազգաբնակչությունը սովից կկոտորվի, դաշտավայրի բնակչությունն էլ առանց լեռների կկործանվի թե՛ տնտեսապես (անասնաբուծություն) եւ թե՛ ֆիզիկապես (մալարիա)։ …Ընդունենք իբրեւ անժխտելի ճշմարտություն, որ Ղարաբաղը տնտեսապես եւ քաղաքականապես անբաժան է»։ Այստեղից էլ նահանգապետը բխեցնում էր, որ այդ ամբողջությունը պետք է պատկանի Ադրբեջանին, քանի որ Ղարաբաղը նաեւ դուռ է դեպի Զանգեզուր եւ Նախիջեւան։
Այս առումով ամենեւին պատահական չէ, որ Սյունիքի եւ առհասարակ՝ ամբողջ ՀՀ տարածքի հանդեպ նկրտումները Ադրբեջանում ցայսօր շարունակություն ունեն, այդ թվում՝ երկրի նախագահի մակարդակով։ Իսկ դառնալով Ղարաբաղի տարածքի միասնականությանը՝ պետք է նշենք, որ 1921թ., երբ Կովկասյան բյուրոյի պլենումը որոշում ընդունեց երկրամասը «թողնելու» Ադրբեջանի կազմում, հիմնավորումը նույնպես տարածքի ամբողջականությունն էր ու տնտեսական կապը Բաքվի հետ։ Անշուշտ, այս պարագան չի կարող զանց առնվել բանակցությունների ժամանակ»։
#ՀավերժականՀայաստան
#ՀաջորդտարիՇուշիում
քաղաքագետ Էդգար Էլբակյան
@elbakyan_edgar